Een bittere pil

Hoe los je wereldproblemen op? Door minder zwangerschappen in Afrika, klinkt het steeds vaker. Maar ‘baas in eigen buik’ geldt niet alleen in het Westen, bepleiten drie Ugandese vrouwen.

Terwijl in Kampala een tropische storm losbarst, zitten we binnen gevangen in een ongemakkelijke stilte. Niet voor niets hebben wij, twee witte journalisten, de vraag over wat onze geïnterviewde van de recente uitspraken van een VVD-politicus vindt, voor ons uitgeschoven tot de tijd bijna om was. Een assistent brengt een dienblad met kopjes thee, om de stilte vervolgens snel te ontvluchten.

Lillian Mworeko is directeur van de International Community of Women Living with HIV Eastern Africa (ICWEA). Het is een ervaren vrouw met een koffer vol internationale ervaring, en met een fiks aantal prijzen op zak voor haar baanbrekende werk. Maar geconfronteerd met de uitspraken van VVD’er Wybren van Haga is zelfs zij even stilgevallen.

Van Haga, die het taboe op overbevolking wil doorbreken, wil 10 miljoen euro extra uittrekken om ‘Afrika’s bevolkingsexplosie te temmen’. ‘Eerst geboortebeperking, dan vaccineren, dan honger bestrijden, dan de rest. Die volgorde is belangrijk’, zei hij in De Telegraaf. Die 10 miljoen euro moesten we volgens de VVD’er zien als een slimme investering met het beste financieel rendement: het remt de ‘massa-immigratie’ van Afrikanen richting Europa.

Lange tijd was praten over gezinsplanning taboe. Best logisch, want aan het onderwerp kleven ongemakkelijke associaties zoals gedwongen sterilisaties en China’s eenkindpolitiek. Maar inmiddels is een groeiende waaier aan spelers – van rechtse politici tot natuurorganisaties en beroemdheden zoals David Attenborough en Melinda Gates – er duidelijk over: arme vrouwen in ontwikkelingslanden moeten minder kinderen krijgen. Dat lost niet alleen massamigratie op, ook de ecologische crisis en klimaatverandering bevechten we ermee.

Vruchtbare aarde

Mworeko haalt even diep adem en zoekt naar de juiste woorden op het plafond. “Die problemen zijn man made. En plots liggen de oorzaak én de oplossing bij deze vrouwen? Waarom ligt dit niet bij nationale overheden? Sterker nog, de agenda wordt op een ander continent gemaakt, maar legt de rekening bij de meest kwetsbare groepen, die niet terug kunnen praten.”

Opvallend: als het gaat over overbevolking en anticonceptie ontbreekt steevast de stem van de personen om wie de hele discussie draait: vrouwen in landen ten zuiden van de Sahara. Ja, we zien deze vrouwen lachend en trots terug op fraai vormgegeven brochures die zijn uitgegeven door internationale organisaties die in die landen actief zijn. Maar wat vinden de vrouwen zelf van die bemoeienis? En wat vinden zij van de prikpillen en hormoonimplantaten die internationale organisaties aan de vrouw proberen te brengen?

Controle over lichamen

Feministisch mensenrechtenadvocaat en schrijver Patricia Twasiima Bigirwa (“Vrienden noemen me Trish”), die we een paar dagen later spreken, is kritisch over de racistische toon die de bemoeienis aanneemt. “Er is een lange geschiedenis van controle uitoefenen over de lichamen van Afrikaanse vrouwen. Het is de stem van de machtige witte man die het debat over overbevolking en anticonceptie leidt. Maar niemand hoeft dat te pikken. Hun realiteit is niet de onze.”

Twasiima Bigirwa blogt voor de website African Feminism. “De wereld zou te klein zijn als wij tegen Europese vrouwen zouden zeggen: ‘Krijg minder kinderen, dat is beter voor jou en de aarde’, maar andersom kan het blijkbaar wel.” De focus moet volgens haar liggen op hoe we de volgende generatie toegang tot gezondheidszorg en goed onderwijs gaan geven, in plaats van voor te schrijven hoeveel kinderen een Afrikaanse vrouw zou moeten hebben. “Als de welvaart toeneemt, neemt het aantal kinderen op een natuurlijk manier af. Dat is de juiste volgorde.”

Mworeko en Twasiima Bigirwa bekleden allebei een unieke positie: ze kennen zowel de discussies over overbevolking als de dagelijkse realiteit van hun eigen moeders, nichtjes, buurmeisjes en tantes op het platteland. Ze stellen voorop: natuurlijk zijn ze niet tegen anticonceptie. Maar de manier waarop anticonceptie nu op grote schaal in het land wordt verspreid, baart hen wel zorgen. Uit de gesprekken met hen doemt een beeld op van een industrie die de hyperpersoonlijke en intieme wereld van liefde, macht, seks en baby’s nog te veel in cijfermatige doelen wil vangen.

Gratis anticonceptie

Eerder deze week reed een fourwheeldrive met megafoon langs de huizen van de nichtjes Metrine Nandutu (21) en Metrine Halai (18). “Gratis family planning! Gratis family planning!” Het bewoog de nichtjes – samen met tientallen vrouwen uit hun dorp Bupoto – naar de wachtkamer van een kliniek, bovenop een heuvel aan de rand van een groot nationaal park aan de grens met Kenia.

De oproep kwam van het Britse Marie Stopes International (MSI). Deze organisatie is onderdeel van ‘FP2020’, het ambitieuze plan van filantropen Bill en Melinda Gates om 120 miljoen vrouwen in de armste 69 landen vóór 2020 aan de anticonceptie te helpen. Het is een samenwerking met meer dan honderd overheden, ngo’s en organisaties, met als doel dat vrouwen zelf kunnen beslissen of, wanneer en hoeveel kinderen ze krijgen.

Of FP2020 haar doel binnen de deadline gaat halen? Op de Nederlandse ambassade in Kampala schudt Judith Adokorach haar hoofd. “Ik ben bang dat dat voor Uganda niet gaat lukken”, zegt de voormalig verloskundige, die het binnen een paar jaar schopte tot beleidsmedewerker seksuele rechten en gender. “Er is nog te vaak sprake van een one package programme dat ‘vrouwen’ als een homogene groep ziet. Dat is gevaarlijk, want dé Ugandese vrouw bestaat niet.”

Hoewel ze ziet dat het anticonceptiegebruik toeneemt (bijna 3 miljoen Ugandese vrouwen, dat is een miljoen meer dan in 2012) en organisaties veel doen om de positie van de Ugandese vrouw te verbeteren, vindt ze dat er meer aandacht mag komen voor de diversiteit en context van de ontvangers. “Een moeder in een dorpje in Noord-Uganda leeft in een andere realiteit dan een jong meisje in een sloppenwijk in Kampala.”

Dat gebrek aan het lokale perspectief ontstaat ook doordat de Ugandese overheid zich op papier wel schaart achter de doelstelling van de family planning-beweging, maar zelf slechts een fractie (2 miljoen euro per jaar) van het totale budget voor gezinsplanning bijdraagt. Het overgrote deel van het werk – seksuele voorlichting, anticonceptie verstrekken en zorg voor moeder en kind – knappen internationale organisaties nu op.

Kinderen krijgen in cijfers
1. Volgens wijlen arts, professor en statisticus Hans Rosling zal de wereldbevolking zich rond 2050 stabiliseren: als de welvaart toeneemt, daalt het kindertal automatisch.
2. De ecologische voetafdruk van een Nederlander is zes keer groter dan die van een Ugandees. Sterker nog: de rijkste 1 procent van de wereld stoot net zoveel uit als de armste 50 procent.
3. Een Ugandese vrouw krijgt gemiddeld 5,7 kinderen. Daarmee groeit het land wereldwijd gezien bijzonder snel: elke 17 seconden komt er een baby bij.
4. Nederland steekt dit jaar 430 miljoen euro in seksuele rechten en reproductieve gezondheid (SRGR). Daarvan gaat een derde naar FP2020.
5. Sinds 2012 heeft Nederland wereldwijd 2.499.228 meisjes en vrouwen van anticonceptie voorzien, dat is 46 procent van het beoogde doel.

“Ik zit nog op de middelbare school, in de tweede klas”, vertelt Metrine Halai, de jongste van de twee nichtjes in de kliniek aan de grens met Kenia. “Ik ben voor de prikpil gekomen.” De vrouwen zijn nét te laat voor de uitleg over de verschillende anticonceptiemiddelen. Twee medewerkers van MSI hebben zojuist een half uur gewijd aan uitleg over sterilisatie, spiraaltjes, hormoonimplantaten en de pil. Het eindigde met een demonstratie van een smurfblauwe dildo die een condoom om krijgt.

Met haar baby in de ene arm en een pakje vruchtensap en een hormoonimplantaat in de andere stapt de 18-jarige Halai vijf minuten later de kliniek uit. Tevreden? Halai staart voor zich uit en haalt haar schouders op.

Met het verstrekken van anticonceptie willen organisaties als MSI vrouwen ‘empoweren’ om zelf te kunnen beslissen wanneer en hoeveel kinderen ze krijgen. Maar volgens Mworeko is die aanpak de omgekeerde wereld. “Een vrouw empower je zodat zij haar eigen beslissing kan maken. Je kunt niet zeggen: hier heb je anticonceptie, nu ben je empowered.”

Reproductieve rechten

Het is een gevoelig punt voor Mworeko. Ook zij zat ooit aan die andere, ontvangende kant. Toen een test bijna dertig jaar geleden haar positieve hiv-status onthulde, voelde ze zich een done deal. Maar toen ze merkte dat vrouwen als zij niets werd gevraagd door organisaties die claimden er voor hen te zijn, laaide het vuur in haar op. “Zij spraken namens ons, maar niet met ons.” Ze richtte een belangengroep op voor Oost-Afrikaanse vrouwen met hiv.

Haar grootste prestatie? ICWEA deed onderzoek naar de gedwongen sterilisatie – wat in het Luganda okusiba ensekke heet, letterlijk ‘een knoop leggen’ – van vrouwen met hiv in verschillende overheidsklinieken. “De vrouwen die de onomkeerbare ingreep ondergingen, waren hier niet of onvolledig over ingelicht. De studie bracht aan het licht dat 72 van de 744 onderzochte vrouwen met hiv gesteriliseerd waren, bij twintig was dit onder dwang of zonder toestemming gebeurd.

Ook stapten een aantal Keniaanse vrouwen dankzij de steun van Mworeko’s organisatie naar de rechter en klaagden de Keniaanse overheid aan voor gedwongen sterilisatie en het schenden van hun reproductieve rechten en recht op waardigheid. Dit was nooit boven water gekomen als men niet met de vrouwen in kwestie om de tafel was gaan zitten.

Maar nu ziet Mworeko eenzelfde soort mechanisme bij de organisaties die gezinsplanning promoten. “Ze kunnen op hun kantoren wel bedenken dat 120 miljoen vrouwen in de armste landen ter wereld beschermd moeten worden tegen zwangerschap, en vervolgens anticonceptie uitdelen. Maar waarom vraagt niemand haar wat zij denkt dat goed voor haar is? Als je erover nadenkt, is het werkelijk verbijsterend. Als je het over iemands rechten hebt, dan moet je ook bij haar beginnen, niet andersom.”

In Bupoto waagt slechts een enkeling zich nog aan het spiraaltje, nadat vorig jaar een patiënte van MSI met een heftige ontsteking werd opgenomen in het ziekenhuis 40 kilometer verderop. Volgens Mworeko worden dit soort verhalen en bijwerkingen door organisaties en artsen steevast afgedaan als ‘mythes’ of ‘percepties’. Maar: “Voor deze vrouwen is het echt. Door haar klacht of vraag niet serieus te nemen, help je haar niet. Als zij regelmatig bloedt of pijn heeft, is dat haar realiteit. Neem haar dus serieus!”

Eye-opener

Ook Judith Adokorach vindt dat vrouwen meer zeggenschap verdienen. “Er zijn zoveel krachten die aan het vrouwenlichaam trekken. Iedereen zegt weer iets anders over wat ze wel of niet moet doen als het om seks en anticonceptie gaat. Maar uiteindelijk is het aan de eigenaar van het lichaam, de persoon die het lichaam draagt, om de beslissing te maken. Het is niet voor niets: ‘baas in eigen buik’. Vrouwen verdienen rechten omdat ze rechten verdienen, punt. Vrouwenrechten zijn er niet om een ander politiek doel te bereiken.”

Die visie lijkt nog nu een toekomstdroom. In de realiteit rijden busjes van MSI met een laadbak vol condooms en hormoonimplantaten de verafgelegen dorpen in. “Veel organisaties die naar Uganda komen denken dat anticonceptie overal geaccepteerd is, terwijl dat niet zo is”, zegt Adokorach. “We moeten ons daar niet op blindstaren, maar ook oog hebben voor de sociale normen en de onderlinge relaties.”

Mworeko vult haar aan: “Verschillende studies laten zien dat de meeste vrouwen die anticonceptie gebruiken dit niet aan hun man vertellen. Maar dat is niet oké! Er moet veel meer worden gedaan om mannen bij deze beslissing te betrekken.”

Waar mannen hun mannelijkheid aan het aantal kinderen ontlenen, zijn vrouwen de klos. Een collega-verloskundige in Arua, een bruisende handelsstad op de grens tussen Uganda, Congo en Zuid-Sudan, vertelde Adokorach over een vrouw wier hormoonimplantaat uit haar arm was gerukt door haar man toen hij het staafje ontdekte. “Dat was een eyeopener”, zegt Adokorach. “Gezinsplanning zonder medeweten van de man des huizes kan leiden tot huiselijk geweld.”

Metrine Halai, die op een bankje voor de kliniek haar baby van drie maanden de borst geeft, schudt haar hoofd als wij haar vragen wat haar man er eigenlijk van vindt. “Hij weet niet dat ik hier vandaag ben, want hij zou het er niet mee eens zijn. Alleen mijn ouders, nichtje en tante zijn ervan op de hoogte”, fluistert ze. Ze heeft geen idee hoe ze aan haar man gaat uitleggen hoe hij haar de komende vijf jaar niet zwanger gaat maken.

Het vrouwenlijf, een slagveld

Onderweg van de kliniek naar huis wandelen we achter de twee nichtjes aan, langs de heuvelachtige koffievelden. Binnen vertellen ze over wat er in de kliniek is gebeurd. “Ik wilde dus eigenlijk de prikpil. Daarvoor zou ik elke drie maanden moeten terugkomen”, vertelt Halai, wrijvend over het hormoonimplantaat dat zojuist in haar bovenarm is geplaatst. Na een gesprek van drie minuten met een verpleegster, waarin haar bloeddruk werd gemeten en ze is gewogen, zette ze haar handtekening door haar duim met inkt op papier te drukken. Ze kan zich niet herinneren dat ze iets heeft gehoord over bijwerkingen.

‘De dokter zei dat dit het beste was voor mij’, hoort Mworeko nog veel te vaak. “Er is een machtsverschil tussen de vrouwen en de verpleegkundigen. Die meisjes zeggen ja en amen. Van een echt vrije keuze is dan nog nauwelijks sprake. Internationale organisaties hebben vrij spel. Onze overheid ziet er nauwelijks op toe. Officieel heeft elke vrouw het recht op een geïnformeerde keuze. Maar de praktijk schiet tekort op zowel de informatieverstrekking als op de keuze. Wie controleert dit, wie is verantwoordelijk als haar recht op vrije keuze niet gewaarborgd is?”

Mworeko put uit eigen ervaring als ze zegt: “Echte verandering is alleen mogelijk als de vrouwen zelf opstaan. Zij zijn zoveel meer dan alleen maar ontvangers.

Deze publicatie is mogelijk gemaakt met een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. 

Lisa Peters & Marlies Pilon

OneWorld Magazine, juli 2019

Lees het volledige artikel hier.